در دنیای امروز که پلتفرمهای بزرگ اجتماعی تحت مالکیت شرکتهای بزرگ هستند و اغلب تحت تأثیر الگوریتمها، تبلیغات و فشارهای اقتصادی عمل میکنند، ظهور گزینههای متفاوتی از جمله ماستودون میتواند جرقهای برای بازتعریف تجربه کاربری و حریم خصوصی باشد. ماستودون یک شبکه اجتماعی غیرمتمرکز و متن-باز است که بر پایه ایدهی «فدراسیون» یا «شبکه سرورهای مستقل» ساخته شده است. این ساختار نوآورانه به کاربران امکان میدهد تا تحت کنترل خودشان باشند و تجربه متفاوتی نسبت به شبکههای سنتی داشته باشند. در این مقاله قصد داریم ماستودون را بهطور دقیق معرفی کنیم: چیستی آن، ویژگیها، مزایا و معایب، نحوه استفاده، و دلایل اهمیت آن در دنیای امروز.
ماستودون چیست ؟ تعریف و ساختار
- ماستودون یک نرمافزار متن-باز است برای میکروبلاگینگ (microblogging).
- برخلاف شبکههایی مثل توئیتر یا فیسبوک که تحت مالکیت یک شرکت مرکزی هستند، ماستودون بر پایه سرورهای مستقل عمل میکند. هر سرور مستقل (که به آن «instance» یا «کارساز» گفته میشود) میتواند با دیگر سرورها ارتباط داشته باشد.
- این ارتباط میان سرورها از طریق پروتکل باز و استانداردی به نام ActivityPub صورت میگیرد.
- بنابراین ماستودون در حقیقت مجموعهای از «شبکهها» است؛ نه یک وبسایت واحد. کاربر با انتخاب یک سرور وارد یکی از این شبکهها میشود اما میتواند با کاربرانی که در سرورهای دیگر هستند نیز تعامل داشته باشد.
چرا این ساختار خاص است
- استقلال: چون هیچ “شرکت مادر” یا نهاد مرکزی وجود ندارد، هر سرور مستقل میتواند قوانین خودش را داشته باشد؛ قوانین مدارا، نظارت، سیاست محتوا، حریم خصوصی و غیره.
- کنترل کاربر: کاربر تعیین میکند که در کدام سرور باشد. میتواند سروری مرتبط با علایق خود انتخاب کند
- باز بودن کد: بهعنوان نرمافزار متن-باز هرکس میتواند کد Mastodon را بگیرد، سرور راهاندازی کند، یا تغییرات خود را اعمال کند.
امکانات و ویژگیهای ماستودون
ماستودون امکانات متنوعی دارد که آن را از شبکههای متمرکز متمایز میکند:
- میکروبلاگینگ با محدودیت ۵۰۰ کاراکتر (یا بیشتر بسته به instance): در بسیاری از سرورها، کاربر میتواند پستهایی تا ۵۰۰ کاراکتر منتشر کند که نسبت به ۲۸۰ کاراکتر توئیتر راحتتر است.
- پست چندرسانهای: شما میتوانید عکس، ویدیو، فایل صوتی، گیف، و حتی نظرسنجی منتشر کنید. پستها میتوانند واکنش (like)، اشتراک (boost)، پاسخ (reply) دریافت کنند.
- خط زمانی (timeline) به ترتیب زمانی واقعی: برخلاف الگوریتمهای پیچیده که محتوا را براساس “دیده شدن بیشتر” اولویت میدهند، در Mastodon پستها به ترتیب زمانی مرتب میشوند؛ یعنی شما جدیدترین پستها را واقعاً در زمان مناسب میبینید.
- فیدهای مختلف:
- فید محلی (Local) — پستهایی که فقط از سرور شما هستند.
- فید فدِرهشده (Federated) — پستهایی از سرورهای دیگر که با سرور شما مرتبط هستند.
- فید خانگی (Home) — پستهایی از کاربرانی که دنبال میکنید (فارغ از سرورشان).
- کنترل محتوا و حریم خصوصی: کاربر میتواند پستها را عمومی، خصوصی برای دنبالکنندگان یا فقط برای مخاطبین محدود تنظیم کند. امکان استفاده از هشدار محتوا (content warning) برای پنهان کردن محتواهای حساس یا NSFW وجود دارد.
- قابلیت مهاجرت یا تغییر سرور: اگر خواستید، میتوانید حساب خود را به یک سرور دیگر منتقل کنید؛ بدون آن که لزوماً دنبالکنندگان را از دست بدهید (بستگی به شرایط سرورها دارد).
- بدون تبلیغات و بدون الگوریتم توصیه محتوا: ماستودون متکی بر مدل تبلیغاتی نیست؛ یعنی خبری از تبلیغات هدفمند یا الگوریتمهایی که بر پایه تعامل بالا طراحی شدهاند نیست.
مزایا و دلایل محبوبیت ماستودون
چند دلیل اصلی هستند که بسیاری از کاربران—خصوصاً کسانی که نسبت به شبکههای متمرکز بدبین هستند—سراغ ماستودون میآیند:
آزادی و مالکیت داده
در ماستودون شما واقعاً مالک دادهها و محتوایتان هستید؛ چون شبکه تحت کنترل یک شرکت تبلیغاتی یا تحت فشار اقتصادی نیست. سرورهای مستقل اداره میشوند و شما میتوانید خودتان سرور راهاندازی کنید یا در سروری عضو شوید که قوانین آن قابل قبول شماست. این آزادی در تضاد شدید با مدل دادهمحور و تبلیغاتی شبکههای بزرگ است.
حریم خصوصی و شفافیت
کد ماستودون بهصورت متن-باز عرضه شده است. این یعنی هر کسی میتواند کد منبع را بررسی کند، بفهمد دادهها چطور ذخیره میشوند و آیا حریم خصوصی رعایت میشود یا نه. این شفافیت باعث اعتماد بیشتر کاربر نسبت به سیستم میشود.
جامعههای کوچکتر و کنترل بهتر
از آنجا که هر سرور مستقل است، معمولاً کاربران با علایق یا زبان مشترک در همان سرور جمع میشوند. این موضوع امکان تعامل معنادارتر، فضای مبتنی بر احترام و قوانین مشخص محلی را فراهم میکند. برای کاربرانی که به دنبال جامعه معنادار هستند، این مزیت بزرگی است.
تجربه کاربری سادهتر و بدون استرس
با فید زمانی به جای الگوریتم پیچیده، بدون تبلیغات و تمرکز بر محتوا و تعامل واقعی، تجربه کاربری آرامتر و کمتر استرسی دارد. کاربر خودش انتخاب میکند که چه میبیند و چه میخواهد دنبال کند.
گزینهای جدی برای کسانی که از شبکههای بزرگ خستهاند
برای کسانی که نسبت به سیاستهای شرکتهای بزرگ، الگوریتمهای مخرب، حریم خصوصی، و تجاریسازی شبکههای اجتماعی حساس هستند ماستودون بهعنوان یک جایگزین جدی و معنادار مطرح شده است. رشد کاربران پس از تغییرات در شبکههای بزرگ — بهخصوص پس از تغییرات در Twitter — شاهد این جابجایی بوده است.
معایب و چالشهای ماستودون
اگرچه ماستودون مزایای قابل توجهی دارد اما بینقص نیست. در ادامه به برخی از مهمترین محدودیتها و چالشهایی که کاربران یا منتقدان مطرح کردهاند نگاهی میاندازیم:
پراکندگی و سردرگمی برای کاربران جدید
برای کاربری که عادت دارد فقط وارد یک سایت مثل توئیتر شود، مفهوم «انتخاب سرور» و «instance» ممکن است پیچیده یا گیجکننده باشد. برخی سرورها ممکن است سیاستهای خاص خودشان را داشته باشند و انتخاب مناسب سرور بر اساس زبان، علایق یا فرهنگ لازم است. این موضوع برای کاربران کمتر فنی میتواند مانع ورود باشد.
تنوع کیفیت سرورها و قوانین عدم یکنواختی
چون هر سرور مستقل است، کیفیت تجربهی کاربری (سرعت، نظارت، فرهنگ سرور، قوانین محتوا) میتواند بسیار متفاوت باشد. این یعنی اگر سرور مناسبی پیدا نکنید ممکن است تجربه نامطلوبی داشته باشید. همچنین نبود مقررات مرکزی ممکن است باعث سوءاستفاده شود.
جامعه کمتر فعال نسبت به شبکههای بزرگ
گرچه ماستودون رشد قابل توجهی داشته است، اما عملاً جامعه آن هنوز خیلی کوچکتر از فیسبوک یا توئیتر است. این یعنی ممکن است کسانی که در توئیتر یا اینستاگرام دنبالشان هستید حضور نداشته باشند. این موضوع مخصوصاً در سرورهای کوچکتر محسوس است.
مسئولیت بیشتر بر دوش سرورها و مدیران مستقل
مدیریت سرورها (ماستودون ، تهیه منابع فنی، امنیت) بر عهده افراد یا گروههای مستقل است. اگر منابع کافی وجود نداشته باشد سرور ممکن است آسیبپذیر باشد یا خدمات افت کند. همچنین بحث درباره امنیت، حریم خصوصی، اعتماد به سرورها مطرح است.
فقدان ابزارها و امکانات فراگیر
برخی ابزارها یا ویژگیهایی که در شبکههای بزرگ وجود دارند (تبلیغات، پیشنهاد محتوا، تبلیغات هدفمند، ویژگیهای گرافیکی پیشرفته، ویروس شدن محتوا و غیره) در ماستودون نیست — که این هم هم مزیت است هم محدودیت. برای کسانی که به دنبال گستردگی و ویروسی شدن محتوا هستند شاید ماستودون جذاب نباشد.
چرا ماستودون برای فارسیزبانان یا کاربران ایرانی مهم است
برای کاربران فارسیزبان یا ایرانی که نگران سانسور، حریم خصوصی، سانسور محتوای سیاسی یا فرهنگی، یا دخالتهای شرکتی / حکومتی هستند، ماستودون میتواند گزینه جذابی باشد:
- امکان انتخاب سروری با قوانین شفاف و آزاد.
- عدم تمرکز قدرت بر یک شرکت بزرگ که ممکن است تحت فشار باشد.
- آزادی انتشار افکار، بدون نگرانی از فیلتر یا حذف ناگهانی (بسته به سیاست سرور).
- ارتباط با جامعه جهانی بدون نیاز به واسطه.
- حفظ حریم خصوصی و کنترل دادهها.
البته باید با دقت سرور مناسب انتخاب شود و قوانین و سیاستهای آن قبل از پیوستن بررسی گردد.
چگونه به ماستودون بپیوندیم و شروع کنیم
اگر میخواهید وارد ماستودون شوید این مراحل ساده است:
- انتخاب یک سرور (instance): بر اساس زبان، علایق، موضوع یا جامعهای که دوست دارید. هر سرور مستقل است و قوانین و فرهنگ خودش را دارد.
- ثبت نام: بعد از انتخاب سرور با یک نام کاربری و ایمیل ثبتنام میکنید، همانند هر شبکه اجتماعی دیگر.
- تنظیم پروفایل: عکس، بیوگرافی، تنظیمات حریم خصوصی و اعلانها را به دلخواه شخصیسازی کنید.
- پیدا کردن کاربرها برای دنبال کردن (follow): میتوانید کاربرانی از سرور خودتان یا سرورهای دیگر پیدا کرده و دنبال کنید.
- تعامل: پست (status / toot) بگذارید، عکس یا ویدیو به اشتراک بگذارید، با دیگران مکالمه کنید.
- مدیریت تجربه: اگر از سرور راضی نیستید میتوانید به سروری دیگر مهاجرت کنید یا حتی سرور خودتان را راهاندازی کنید (در صورت دانش فنی).
جایگاه ماستودون در آینده شبکههای اجتماعی — اهمیت و چشمانداز
ماستودون نمایشی از مدل متفاوت برای شبکههای اجتماعی است: مدل غیرمتمرکز، آزاد، متن-باز و اجتماعی ـ جامعهمحور. در جهانی که کاربران نسبت به حریم خصوصی، انحصار شرکتها، تجاریسازی داده و رفتارهای الگوریتمی حساستر میشوند، چنین پلتفرمهایی اهمیت بیشتری خواهند یافت.
با رشد استفاده از ماستودون (به ویژه پس از تغییرات در شبکههای بزرگ) و افزایش آگاهی عمومی نسبت به حریم خصوصی، احتمال دارد ماستودون و شبکههای مشابه بخش قابل توجهی از کاربران را جذب کنند. این موضوع میتواند موجب ایجاد جامعههای متنوع با قوانین محلی متفاوت، آزادی بیان بیشتر، و نوآوری در نحوه تعامل آنلاین شود.
در عین حال، چالشهایی مانند مقیاسپذیری، مدیریت سرورها، حفظ امنیت و کیفیت محتوا باقی میماند. موفقیت ماستودون در آینده وابسته است به ادامه حمایت جامعه، آگاهی کاربران و توسعه ابزارهایی که تجربه کاربری را آسانتر کند.
ماستودون یک تجربه متفاوت و جایگزین برای شبکههای اجتماعی سنتی ارائه میدهد؛ تجربهای مبتنی بر آزادی، کنترل کاربر، شفافیت و جامعه. اگر به دنبال شبکهای هستید که تحت کنترل شرکت نباشد، آزادی انتخاب سرور بدهد، دادههایتان نزد شما بماند، و بتوانید با مخاطبانی واقعی و همعلایق ارتباط بگیرید — ماستودون گزینه بسیار ارزشمندی است.
با این حال، لازم است با آگاهی وارد شوید، سرور مناسب انتخاب کنید، و انتظارات خود را با قابلیتهای آن تطبیق دهید.
اگر مایل باشی، میتوانم فهرستی از بهترین سرورهای فارسی-زبان یا مناسب برای کاربران ایرانی برای ماستودون آماده کنم + راهنمای کامل گامبهگام ثبتنام و استفاده. آیا این را هم تهیه کنم؟
ماستودون برنامههایش برای تبدیل به یک شرکت غیرانتفاعی را اعلام کرد
ماستودون اعلام کرده که قصد دارد یک سازمان غیرانتفاعی جدید در اروپا تشکل دهد و مالکیت نهادهای مسئول اکوسیستم خود و اجزای پلتفرم ماستودون را به آن واگذار کند. با این تصمیم کنترل کامل پروژه به یک نفر واگذار نخواهد شد و ماستودون با آن تلاش میکند تا از شبکههای اجتماعی تحت کنترل «ایلان ماسک» و «مارک زاکربرگ» فاصله بگیرد.
براساس گزارش تککرانچ، درحالی که جزئیات دقیق این برنامه هنوز اعلام نشده است، اما با وجود آن «یوگن روچکو»، مدیرعامل و خالق ماستودون، بخشهای مدیریتی آن را به نهاد جدید واگذار خواهد کرد و خود او روی استراتژی محصول تمرکز میکند.
این شرکت اعلام کرده که همچنان به میزبانی از سرورهای mastodon.social و mastodon.online ادامه خواهد داد که کاربران با عضویت در آنها میتوانند به شبکه مبتنی بر ActivityPub بپیوندند. ماستودون در حال حار 835 هزار کاربر فعال ماهانه دارد.
انتقال مالکیت ماستودون به نهاد جدید
دربخشی پست وبلاگ Mastodon نوشته شده است:
«زمانی که یوگن روچکو، بنیانگذار ما کار خود روی ماستودون را شروع کرد، تمرکز او روی ایجاد کد و شرایط برای نوع شبکه اجتماعی موردنظرش بود. از همان ابتدا او اعلام کرد که ماستودون به فروش گذاشته نمیشود و از کنترل یک فرد ثروتمند خارج خواهد بود.»
در ادامه این پست گفته شده که نهاد غیرانتفاعی جدید مستقر در اروپا بهطور کامل مالک نهاد انتفاعی Mastodon GmbH خواهد بود. این شرکت هماکنون درحالی تصمیمگیری برای محل استقرار این نهاد جدید است:
«در سراسر جهان، ما روی ایجاد چارچوبهای حکومتی و رهبری مناسب تمرکز خواهیم کرد که ماهیت و هدف ماستودون را بهعنوان یک کل منعکس میکند و بهطور مسئولانه در خدمت جامعه است.»
سال گذشته نیز این شرکت یک سازمان غیرانتفاعی در ایالات متحده تشکیل داده بود تا همراه با «بیز استون»، یکی از بنیانگذاران توییتر، بودجه و کمکهای مالی بیشتری دریافت کند. ماستودون در حالی این موضوع را بیان کرده که بلواسکای (BlueSky)، رقیب اصلی آن که روی یک شبکه غیرمتمرکز رقیب کار میکند، در دور جدیدی از سرمایهگذاری 700 میلیون دلار دریافت کرده است.